Veldeke Hasselt vzw

veríéneging virre bescherreming, behaag èn premeuse van ’t Hessels

Zèksels zèksels

“TOR”: Zoe gek as ’n deer

TOR1
Viering val Berlijnse muur “am Brandenburger Tor”

Enkele weken geleden, op 9 november 2014, hebben de Duitsers in Berlijn aan de Brandenburger Tor op grootse wijze gevierd dat net 25 jaar geleden die gehate Berlijnse muur eindelijk gevallen is.

Das Tor (onzijdig) betekent “poort, grote deur” en is verwant met die Tür en ons deur.

Het gelijkluidende der Tor (mannelijk) heeft een andere betekenis: gek, dwaas. Hiervan zijn nog enkele andere woorden afgeleid, bv. die Torheit (dwaasheid, stommiteit) en töricht (dwaas, mal, gek).

Der Tor vinden we nog terug in het middelnederlandse door (dwaas, gek).

 

De Hasseltse uitdrukking zoe gek as ’n deer heeft oorspronkelijk niets met een deur te maken maar verwijst naar dat middelnederlandse door. De uitdrukking zou dus eigenlijk moeten luiden als zo gek als een door (gek, dwaas). Omdat het woord door evenwel uit het Nederlands (en het Hasselts) verdwenen is, hebben de mensen daar dan maar deur (Hss. deer) van gemaakt (volksetymologie), en zeggen we in het Hasselts van een mallotig iemand dat die zoe gek ès as ’n deer.  

TOR2

Schampere

In de achttiende eeuw kende het Frans nog het werkwoord escamper (vluchten) en het ervan afgeleide escampette. Die woorden zijn in de loop der tijden in onbruik geraakt, met uitzondering van escampette dat nog voortleeft in de uitdrukking prendre la poudre d’escampette: ertussenuit knijpen, het hazenpad kiezen, vluchten.

poudre

In het Hessels is dat escamper blijven voortleven als schampere: op het nippertje ontkomen.

schampere

‘m Ès ’t teze kieër geschampeerd ma de vollegende kieër hèt ‘m ’t zitte: hij is er dit keer nog aan ontsnapt, maar de volgende keer heeft hij het zitten.

Zejt tajj’âlek téûskoemp

Het eigenaardige âlek betekent “geheel, volledig”:
-nen âleken daag: een volle dag
-nen âleke knóép: een dubbele knoop’ (t.o.v. een halve)
-de vââs ès nog âlek: de vaas is nog heel
-zejt tajj'âlek téûskoemp!: “zie”, zorg dat je heelhuids thuiskomt

In het Middelnederlands vinden we het woord terug als alyc, alike, al(l)inc. Kiliaan schrijft allick, allinghe, allicken en al ghehe-lijck (geheel). Het woord is dus oorspronkelijk een samenstelling gevormd met al (al-lijk).